Çıkar çatışması nerede doğar?
Satıcı en yüksek uygun bedeli ve güçlü koşulları; alıcı en düşük uygun bedeli ve daha fazla güvenceyi ister. Bir danışman aynı işlemde her iki tarafla ücret veya temsil ilişkisine girdiğinde, fiyat müzakeresi, gizli bilgi, teklif sırası ve tavsiye konusunda çatışma potansiyeli doğar.
Mevcut sistemde hizmet bedelinin aksi kararlaştırılmadıkça taraflar arasında paylaşılabilmesi, danışmanın her iki tarafın bağımsız vekili olduğu anlamına gelmez. Ücret ödeyen kişinin rolü ve danışmanın kimin adına pazarlama yaptığı açıkça ayrılmalıdır.
Üç olası model
Birinci model tek taraflı temsildir: danışman yalnız satıcıyı veya yalnız alıcıyı temsil eder; karşı tarafa rolünü açıklar. İkinci model bilgilendirilmiş onayla sınırlı çift taraflı temsildir: danışman fiyat konusunda taraflardan birinin gizli sınırını diğerine açıklamaz ve tarafsız işlem kolaylaştırıcısı rolüne geçer. Üçüncü model aynı işletmede ayrı danışmanlarla atanmış temsildir: taraflar farklı lisanslı kişilerce temsil edilir, bilgi duvarı ve yönetici gözetimi uygulanır.
Her modelin sözleşme, veri paylaşımı, teklif kaydı ve hizmet bedeli sonucu farklıdır. Kanun bu seçenekleri tanımlamalı; sessiz ve belirsiz çift taraflı temsili engellemelidir.
Bilgilendirilmiş onay nasıl olmalı?
Onay, küçük yazıyla genel sözleşmeye gömülmemelidir. Taraflara danışmanın kimi temsil ettiği, diğer taraftan ücret alıp almadığı, hangi bilgiyi gizli tutacağı, fiyat tavsiyesi verip veremeyeceği ve çıkar çatışmasında çekilme hakkı ayrı bir formda açıklanmalıdır.
Onay işlem başlamadan veya çatışma ortaya çıkar çıkmaz alınmalıdır. Taraflardan biri kabul etmezse, danışman taraflardan birini seçmeli, ayrı danışman atanmalı veya işlem kolaylaştırıcısı rolü sınırlandırılmalıdır.
Avrupa uyum ve etik yaklaşım
AB tüketici hukuku önemli bilginin gizlenmesini ve yanıltıcı uygulamayı yasaklar. Belçika ve Fransa gibi düzenlenmiş sistemlerde etik ve disiplin kuralları mesleki davranışın merkezi unsurudur. İrlanda düzenleyicisi de standart, şikâyet ve yaptırım sistemi üzerinden çıkar çatışmalarını denetleyebilir.
Türkiye’de çıkar çatışmasının yönetmelik ve sözleşme pratiğine bırakılması yerine, kanunda temel ilke; ikincil mevzuatta ayrıntılı bildirim, onay ve kayıt modeli kurulmalıdır.
TicariGM360’ın görüşü
 |
Bir işlemde iki taraftan ücret almak tek başına yanlış değildir; yanlış olan, iki tarafa da tam ve bağımsız temsil veriliyormuş izlenimi yaratmaktır. Rol açıklanmalı, gizli bilgiler korunmalı, teklif süreci kayda alınmalı ve çıkar çatışması yönetilemediğinde danışman çekilebilmelidir. |
Çözüm Önerileri
- Tek taraflı temsil, sınırlı çift taraflı temsil ve atanmış temsil modellerinin kanunda tanımlanması.
- Çift taraflı temsil için ayrı, açık ve bilgilendirilmiş yazılı onay.
- Ücret, temsil edilen taraf ve gizlilik sınırının ilan/sözleşme öncesinde açıklanması.
- Tekliflerin zaman damgalı kaydı ve tüm tekliflerin iş sahibine sunulması.
- Aynı işletmedeki ayrı temsilciler için bilgi duvarı ve yönetici gözetimi.
- Yönetilemeyen çıkar çatışmasında işlemden çekilme ve dosya devri prosedürü.
Kaynakça ve Resmî Dayanaklar
[1] Ticaret Bakanlığı – Taşınmaz Ticareti Yetki Belgesi ve Sözleşmeler: https://antalya.ticaret.gov.tr/basvurular/tasinmaz-ticareti-yetki-belgesi-verilmesi
[2] 6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu – Mevzuat Bilgi Sistemi: https://www.mevzuat.gov.tr/mevzuatmetin/1.5.6098.pdf
[3] EUR-Lex – Unfair Commercial Practices Directive 2005/29/EC: https://eur-lex.europa.eu/legal-content/en/TXT/?uri=CELEX%3A32005L0029
[4] Belçika IPI/BIV – Kurumun Görevleri: https://www.ipi.be/ipi/au-sujet-de-lipi
[5] İrlanda – Düzenleyici Kurumun Görevleri, Madde 11: https://www.irishstatutebook.ie/eli/2011/act/40/section/11/enacted/en/html
