Kayıt dışı bedelleri sisteme çekmek için en kolay öneri, belirli bir süre tapu harcını düşürmek veya geçmiş işlemlere af getirmektir. Bu yöntem ilk aylarda bekleyen işlemleri hızlandırabilir. Fakat indirim süresi bittiğinde aynı oran ve aynı davranış teşvikleri geri gelir. Kalıcı olmayan çözüm, sorunu çözmek yerine takvimde ileri taşır.
Geçici indirimin olumlu etkisi
Bir defalık indirim, gerçek bedeli beyan etmek isteyen fakat maliyet nedeniyle bekleyen taraflara fırsat verir. Kamu kısa dönemde işlem hacmi ve tahsilat artışı görebilir. Yeni sistemlerin başlangıcında geçiş kolaylığı sağlayabilir.
Bu nedenle geçici uygulamalar hiçbir koşulda yararsız değildir. Sorun, geçici indirimin kalıcı reform yerine kullanılmasıdır.
Af beklentisi davranışı bozar
Vatandaş belirli aralıklarla indirim veya af geleceğine inanırsa işlemi erteleyebilir. Kurallara zamanında uyan kişi daha yüksek bedel ödemiş, bekleyen kişi avantaj elde etmiş olur. Bu durum gönüllü uyumu zedeler.
Af, geçmişte gerçeğe aykırı beyan yapanla her zaman doğru beyan yapanı aynı noktaya getirebilir. Adalet algısı zarar görür.
Süre bitince neden sorun geri döner?
Gerçek satış bedeli yükseldikçe yüzde 4 toplam tapu harcı mutlak olarak büyür. İşlem maliyeti yine tarafların taşıyamayacağı düzeye çıkarsa düşük beyan teşviki devam eder.
Değer artışı kazancında beş yıllık keskin sınır, ilk konut ile yatırım amaçlı işlem arasındaki ayrım ve belgeli giderlerin anlaşılmaması gibi sorunlar da af süresiyle çözülmez.
Devletin ihtiyacı öngörülebilir gelir
Kamu gelirinin dönemsel kampanyalara bağımlı olması bütçe planlamasını zorlaştırır. Kalıcı, geniş tabanlı ve daha düşük/kademeli oranlar; yüksek oranlı fakat eksik beyan edilen sisteme göre daha istikrarlı sonuç verebilir.
Bu sonucun doğrulanması için farklı oranlarda davranış ve gelir etkisini ölçen mali etki analizi gerekir.
Uzman görüşü
Bir defalık geçiş desteği, yeni sistemin başlangıcında düşünülebilir; fakat hedef af değil davranış değişikliğidir. Vatandaş her yıl ne ödeyeceğini bilirse, satış kararını ve nakit planını buna göre yapar.
Kalıcı düzen, dürüst davrananı beklemeye zorlamaz ve yeni af beklentisi üretmez.
| Af geçmişi temizleyebilir; adil ve öngörülebilir tarife gelecekteki davranışı değiştirir. |
Çözüm Önerileri
- Geçiş desteği varsa açık bitiş tarihi ve ardından kalıcı tarife.
- Her yıl Aralık ayında bir sonraki yılın gayrimenkul işlem tarifesinin ilanı.
- Dilimler ve oranlar için beş yıllık orta vadeli politika çerçevesi.
- Gerçek bedel beyan oranı ve kamu geliri etkisinin yıllık raporlanması.
- Kurala zamanında uyanları dezavantajlı bırakmayacak genel ve eşit uygulama.
Kaynakça ve Resmî Dayanaklar
[1] 492 sayılı Harçlar Kanunu ve gerçek devir bedeli uygulaması – Gelir İdaresi Başkanlığı: https://www.gib.gov.tr/mevzuat/kanun/439
[2] Gayrimenkul satışında değer artışı kazancı – Gelir İdaresi Başkanlığı: https://www.gib.gov.tr/vergi-konulari/1_bireysel/7_diger_kazanc_ve_iratlar/7
[3] 213 sayılı Vergi Usul Kanunu – Hazine ve Maliye Bakanlığı: https://ms.hmb.gov.tr/uploads/2019/01/1.4.213.pdf
[4] GİB yeniden değerleme oranları: https://www.gib.gov.tr/yardim-kaynaklar/yararli-bilgiler/yeniden-degerleme-oranlari
